پیش از پیشرفت های اخیر علم پزشکی، توقف ضربان قلب و تنفس، نشان دهنده وقوع مرگ بود، لیکن از آن به بعد جامعه پزشکی دو معیار، که عبارتند از: 1. توقف غیر قابل برگشت عملکردهای تنفسی و گردش خون 2. توقف غیر قابل برگشت تمام عملکردهای مغزی را به منظور تشخیص وقوع مرگ مد نظر قرار می دهد. امروزه قوانین اکثر کشورهای پیشرفته جهان نظیر آمریکا، فرانسه، انگلستان و ژاپن، مرگ مغزی را معادل مرگ تمام قسمت های مغز شمرده و در تعریف خود از مرگ گنجانده اند.با پذیرفتن مرگ مغزی به عنوان معیار مرگ، جامعه پزشکی ایران نیز از این مهم دور نماند. در سال 1378، همایشی سراسری جهت تعیین ماهیت مرگ مغزی برپا شد. پس از آن، در سال 1379، قانون پیوند اعضا از بیماران دچار مرگ مغزی به تصویب رسید؛ هرچند برخلاف قانون بسیاری از کشورها، مرگ در قانون ما تعریف نشد و به صراحت اعلام نشده است که بیمار دچار مرگ مغزی مرده است. در این مقاله بر آنیم تا ضمن تعریف مرگ مغزی به تبیین آثار حقوقی آن بپردازیم.

سابقه و هدف: در جهان امروز، فقه اسلامی مواجه با مسائل جدیدی است. یکی از این عرصه ها که فقه در باید ها و نبایدهای آن، ورود پیدا می کند، مساله مرگ مغزی است. آیا مرگ مغزی از دیدگاه فقه و شرع اسلام، پایان زندگی تلقی می گردد. در این مطالعه مرگ مغزی را از دیدگاه فقه شیعه و با در نظر گرفتن نظر متخصصین ذیربط مورد بررسی قرار گرفت.مواد و روش ها: این مطالعه بر اساس روش گردآوری کتابخانه ای و همچنین بررسی متونی که در زمینه مرگ مغزی انتشار یافته بودند، طراحی گردید. از آیات قرآن، فتاوی عالمان دینی و احادیث استفاده گردید. بعضی از مقالاتی که مبتنی بر فقه اسلام، به ویژه فقه شیعه مرگ مغزی را تبیین کرده بودند، مد نظر قرار گرفتند.یافته ها: مرگ مغزی از جهت شرعی و فقهی، پایان زندگی تلقی می گردد. جدا کردن اعضای اصلی او قتل نفس نخواهد بود. شخص مبتلا به مرگ مغزی، یک انسان مصدوم زنده عرفی نیست. انسان مبتلا به مرگ مغزی حیات نداشته و از بین بردن آن، مصداق موضوع قتل قرار نمی گیرد. قطع عضو بیمار مرگ مغزی برای اهداء و پیوند به دیگران، همانند قطع عضو یک فرد مرده هست. اگر حیات مسلمانی منوط به پیوند گرفتن از اجزاء بدن بیمار مرگ مغزی باشد، جایز خواهد بود.نتیجه گیری: اگر حیات مسلمانی نیاز به پیوند اعضاء بیماران مبتلا به مرگ مغزی باشد، علی القاعده از نظر شرعی جایز است.

مرگ بعنوان یکی از مهمترین مسائل، و شاید مهمترین مسئلۀ انسانها، همواره مورد توجه اندیشمندان بوده است. صدرالمتألهین در اغلب آثار خود به این امر پرداخته است. او مرگ را به دو نوع ارادی و غیرارادی تقسیم میکند. تجربۀ مرگ ارادی برای بعضی اولیای الهی امکانپذیر است آنها با تزکیۀ نفس، به جایی میرسند که قابلیت خرق بدن و سیر در عوالم بالاتر را پیدا میکنند. نوع دوم نیز همان مرگ طبیعی است. ملاصدرا مرگ را امری وجودی میداند و نظر به اینکه خیر بودن، ذاتی هر امر وجودی است، هر نوع مردن را ـ‌چه با اجل طبیعی و چه با اجل اخترامی‌ـ نیز امری طبیعی و خیر میشمارد. با توجه به اینکه مرگ اخترامی یا ناگهانی، بر اثر بیماری یا حوادث رخ میدهد، و در ظاهر شر بنظر میرسد، بر اساس چه مبنایی میتوان خیر بودن مرگ بمعنای کلی را تبیین کرد؟ نقش تکامل برزخی در این امر چیست؟ مقالۀ پیش‌رو، بر اساس اندیشه‌های ملاصدرا به این پرسشها پاسخ میدهد.

چند دهه است که تعریف و تشخیص مرگ مغزی، توجه پزشکان را به خود معطوف داشته است. هر چند گمان می رفت همایش های جهانی نقطه پایانی برای این بحث باشد، ولی هر گاه موضوع خاتمه یافته تلقی شد، بلافاصله پیدایش اطلاعات جدیدتر بر باورهای گذشته خط بطلان کشیده است. شرح حال بیماری که اخیرا از کشور ژاپن گزارش شد، یک نمونه بارز از این تغییر و تحول است و ما نیز مطلب را از همین گزارش شروع می کنیم.یک بیمار 46 ساله که به علت هرپس Zoster دچار درد و سوزش شدید بوده و هر هفته به طور سرپایی هر سه روز یک بار تزریق اپیدورال در حد T2 - T3 با مخلوطی از 3 میلی لیتر لیدوکایین یک درصد به اضافه 3 میلی لیتر بوپیواکایین 0.125 درصد می گرفته است، بعد از آخرین بلاک ظاهرا بیمار مدتی بدون همراه و سرپرست به حال خود رها می شود. 20 دقیقه بعد یک پرستار متوجه می شود که بیمار بیهوش و بدون نبض و تنفس بوده و مردمک هایش متسع شده اند. عملیات نجات CPR به سرعت انجام گرفته و با تزریق یک میلی گرم اپی نفرین، نبض و فشار خون باز می گردد اما بیمار همچنان در حال اغما عمیق باقی می ماند.بیمار مزبور به بخش ICU منتقل شده و تحت تنفس مصنوعی با PEEP در حد 5 سانتی متر آب قرار می گیرد. گازهای خونی در حد طبیعی بوده است. درمان با استفاده از تیامیلال سدیم (Thiamylal Sodium) به میزان 2-4 میلی گرم برای هر کیلوگرم وزن در ساعت برای وی شروع می شود. علی رغم این درمان، صلبی (سختی) عضلانی شروع به پیشرفت می کند تا تکمیل شده و بیمار را به وضع صلبی بی مغزی Decorticate Posture می اندازد. واکنش به نور 3 ساعت پس از قطع تیامیلال غایب بود و EEG هیچ گونه فعالیت مغزی را نشان نمی داد. اندکس جریان خونی مغز (Cerebral Circulatory index = CCI) برابر 16-18 بود و اسکن مغز، ورم شدید بخش پشت سری را نشان داد. پس از تزریق گلیسرول و دگزامتازون، هیپوترمی ملایمی در حد 33-34ºC توسط سرد کردن سطحی برایش برقرار شد.در روز ششم، صلبی عضلانی تخفیف می یابد، مردمک ها به نور جواب می دهند و در EEG امواج BAND θ ظاهر می گردد.در روز هفدهم، بعد از گرم کردن بیمار تا 35.5 درجه و با قطع باربیتورات، بیمار با اشاره انگشت به سوالات پاسخ گفت.

در این مقاله سعی بر آن است که ابتدا مرگ و زندگی براساس اعتقاد و پذیرش روح تعریف، سپس به بررسی حیات مستقر و غیرمستقر در فقه اسلامی پرداخته شود و ضمن بیان علایم آن در متون فقهی، با تعاریف موجود برای مرگ مغزی مقایسه گردد. از مطالعه معیارهای حیات مستقر و غیرمستقر و مقایسه آن با علایم مرگ مغزی چنین به دست می آید که تفاوتی ماهوی میان آنها وجود دارد، از آن جهت که در حیات ناپایدار قابلیت بدن برای تعلق روح از بین رفته، ولی در مرگ مغزی با وجود از کارافتادگی قشر و ساقه مغز به دلیل گردش خون و تنفس به دو صورت طبیعی و مصنوعی، این قابلیت باقی است. تفاوت میان این دو واقعه خود منشا تفاوت در آثار فقهی و حقوقی است. کسی که دچار مرگ مغزی شده از حیث احکام ارث، وصیت، دین، زوجیت و جنایت ملحق به افراد زنده است در حالی که شخص دارای حیات غیرمستقر در این گونه احکام در حکم مرده تلقی می شود.

مقدمه: علت های مختلفی در ایجاد زنجیره مرگ مغزی وجود دارد. شناخت این عوامل می تواند ما را در درک بهتر علل ایجاد کننده این زنجیره و پیشگیری از وقوع آن از نگاه خانواده های بیماران مرگ مغزی کمک نماید. هدف از این مطالعه تبیین تجارب اعضای خانواده بیماران دچار مرگ مغزی در مورد زنجیره ایجاد مرگ مغزی به صورت یک مطالعه کیفی بود. مواد و روش ها: این پژوهش کیفی به صورت تحلیل محتوی انجام شد. 14 نفر از اعضای درجه یک خانواده های بیماران مرگ مغزی با استفاده از مصاحبه عمیق نیمه ساختاریافته تا اشباع داده ها مورد مصاحبه قرار گرفتند. نمونه گیری به شیوه هدفمند از خانواده های بیماران مرگ مغزی بستری در بخش مراقبت های ویژه بیمارستان آیت الله موسوی در شهر زنجان انجام گرفت. از شیوه تحلیل محتوا جهت آنالیز داده ها استفاده شد. یافته ها: تجزیه و تحلیل داده ها منجر به تولید درون مایه اصلی "زنجیره مرگ مغزی" و 5 درون مایه فرعی" مرگ مغزی ناشی از ترومای سر، اقدامات ضعیف پیش بیمارستانی، خونریزی زیاد در هنگام تصادف، مقصر بودن بیمار در تصادف و مرگ مغزی ناشی از اختلاف خانوادگی" گردید. نتیجه گیری: شناسایی عوامل اصلی ایجاد زنجیره مرگ مغزی از دیدگاه خانواده های بیماران اهمیت زیادی دارد. زیرا می تواند پیش زمینه مناسب ذهنی برای کادر درمانی به خصوص پرستاران در هنگام مواجه با این گونه حوادث ایجاد نماید. درک شرایط بیمار و خانواده های آنان و شناسایی علل و عوامل ایجاد کننده زنجیره مرگ مغزی توسط کادر درمان می تواند سبب ایجاد اقدامات سریع و مناسب در جهت کاهش آسیب های وارده شود.

انسان همواره به دنبال تعریفی از مرگ بوده تا راهکارهایی برای حفظ بقا بیابد. او همواره با انواع سوالات مانند مرگ چیست؟ یا چه زمانی می توانیم بگوییم مرگ اتفاق افتاده است؟ مواجه بوده است. دو رویکرد غالب درباره تعریف مرگ در پزشکی رویکرد قلبی-ریوی به معنای توقف بدون بازگشت جریان خون و تنفس و رویکرد مرگ مغزی است که به معنای از دست دادن بدون بازگشت کارکرد مغز تعریف می شود. رویکرد دوم با به وجود آمدن ونتیلاتورها و احیا کننده ها مد نظر قرار گرفت. در نتیجه کارکردهای مغزی مهم ترین معیار جهت تعیین و تعریف مرگ در نظر گرفته شده و قطع یا عدم قطع عملکرد آنها ملاک تمیز زندگی از مرگ شد. حال سوال این است روند بدون بازگشت فعالیت های شناختی در مغز ملاک تعیین مرگ است، یا روند قطع مراکز مربوط به تنفس و ضربان قلب و اگر روند بدون بازگشت فعالیت های شناختی ملاک تعیین مرگ باشد، کدام خاصیت یا ویژگی یا کارکردی می تواند ملاک مشخص فعالیت شناختی باشد؟ در این مقاله استدلال می شود که روند بدون بازگشت فعالیت های شناختی ملاک تعیین مرگ مغز است و در این میان استدلال می شود «آگاهی» می تواند ملاک دقیق تری برای انجام فعالیت شناختی باشد.

مرگ مغزی شامل از بین رفتن کامل و غیر قابل برگشت فعالیت های مغزی است که با کمای عمیق، آپنه و عدم وجود تمامی رفلکس های ساقه مغز مشخص می شود. مساله پیوند عضو علاوه بر این که یکی از مسایل قابل بررسی و تحلیل در عالم پزشکی است در عالم فقه و حقوق هم مساله ای بسیار مهم و درخور توجه است، خصوصا در فقه مساله با حساسیت زیادی مطرح گردیده است و از آنجا که این عمل به تمامیت جسمانی افراد مرتبط است و در احکام وظیفه شرع مقدس به انسان و تمامیت جسمانی او به عنوان اشرف مخلوقات و خلیفه الله اهمیت ویژه داده می شود. ریشه چالش های اخلاقی موجود در زمینه اهدای عضو در بیماران مرگ مغزی در این است که مذاهب و فرهنگ های مختلف نمی توانند به راحتی بپذیرند که فردی که دارای علایم حیاتی است، می تواند مرده باشد و قبول این موضوع به خصوص به وسیله نزدیکان فرد بسیار مشکل است. دودلی و ترس موجود، ناشی از شک در تشخیص دقیق زمان مرگ مغزی نیست، بلکه ناشی از تشخیص زودرس مرگ فرد و اهدای زود هنگام اعضای او می باشد. از آنجایی که پیوند اعضا دارای نقش حیاتی در نجات جان انسان ها دارد و شرع مقدس نیز حیات و سلامت آدمی را به عنوان اهم واجبات مورد عنایت خاص خود قرار داده است، می توان گفت با شناخت صحیح انسان، حدود و حریم پژوهش، آموزش و درمان انسان مشخص خواهد گردید و تامین سلامت جامعه و ادامه حیات طیبه انسانی در گرو این شناخت است. همچنین برای افزایش آگاهی و نگرش مثبت کادر پزشکی و اقشار جامعه، نسبت به اهدای عضو، توصیه می گردد برنامه های آموزشی لازم در این خصوص مورد توجه قرار گیرد. در این مقاله برآنیم، تا ضمن بیان استدلال موافقین و مخالفین پیوند اعضا از مردگان مغزی به بیان مبانی حقوقی پیوند اعضا بپردازیم.